Η ΕΕ των 27 κρατών έχει περάσει τον τελευταίο χρόνο αναδιαμορφώνοντας την Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία, το εμβληματικό πρόγραμμα για την αντιμετώπιση της υπερθέρμανσης του πλανήτη, «παγώνοντας» και αποδυναμώνοντας στόχους για την κλιματική κρίση και κάνοντας στροφή υπέρ της βιομηχανίας στο πλαίσιο του ανταγωνισμού με τις ΗΠΑ και την Κίνα.
Ωστόσο, αυτή η στροφή συγκρούεται πλέον κατά μέτωπο με την κλιματική πραγματικότητα της Ευρώπης. Τα ακραία φαινόμενα του φετινού καλοκαιριού επιβεβαιώνουν κάτι που επισημαίνουν τόσο οικονομολόγοι όσο και ακτιβιστές: η υπερθέρμανση του πλανήτη κάνει κακό και στις επιχειρήσεις.
«Εξακολουθεί να υπάρχει η αντίληψη, η οποία είναι εντελώς λανθασμένη, ότι υπάρχει ένα δίλημμα ανάμεσα στην οικονομία και την πολιτική για το κλίμα», δήλωσε ο Μπομπ Γουόρντ, διευθυντής πολιτικής στο Grantham Research Institute on Climate Change του London School of Economics. «Και γνωρίζουμε εδώ και πολύ καιρό ότι οι συνέπειες της ανεξέλεγκτης κλιματικής αλλαγής θα μας κοστίσουν πολύ περισσότερο από οποιαδήποτε δράση για την αντιμετώπισή της».
Απώλειες ανθρώπων, περιουσιών, δασών και ανάπτυξης
Τους τελευταίους δύο μήνες, αμέτρητοι Ευρωπαίοι έχασαν αγαπημένα τους πρόσωπα εξαιτίας των υψηλών θερμοκρασιών, με περισσότερους από 14.000 ανθρώπους να πεθαίνουν μόνο κατά το κύμα καύσωνα-ρεκόρ στα τέλη Ιουνίου. Σχεδόν μισό εκατομμύριο άνθρωποι σε χώρες της Ευρώπης – μεταξύ αυτών και η Ελλάδα – εγκατέλειψαν τις εστίες τους εξαιτίας πυρκαγιών. Πολλοί εξ αυτών όταν επέστρεψαν βρήκαν καμένες τις περιουσίες τους.
Πέρα από τον ανθρώπινο πόνο, το φετινό καλοκαίρι αναμένεται να επιβαρύνει σημαντικά και την εύθραυστη οικονομία της Ευρώπης. Το κόστος της ανοικοδόμησης μετά τις τεράστιες πυρκαγιές στην Ισπανία και τη Γαλλία, καθώς και τις φωτιές ξέσπασαν τις τελευταίες ημέρες στην Ελλάδα, κυρίως σε Αττική, Βοιωτία και Κρήτη, ανέρχεται σε δισεκατομμύρια.
Ταυτόχρονα η απώλεια παραγωγικότητας λόγω της ζέστης κοστίζει ακριβά στις επιχειρήσεις, η ξηρασία καταστρέφει τις σοδειές και οι τιμές της ηλεκτρικής ενέργειας εκτοξεύονται, καθώς η χαμηλή στάθμη των ποταμών στερεί από τους πυρηνικούς αντιδραστήρες το νερό που απαιτείται για την ψύξη τους, φέρνοντας την Ουγγαρία στα πρόθυρα ενεργειακής κρίσης.
«Βλέπουμε ήδη πόσο εκτεταμένες είναι οι επιπτώσεις αυτών των φαινομένων στην οικονομία μας», δήλωσε ο Άντερς Λέβερμαν, επιστήμονας του κλίματος στο Potsdam Institute for Climate Impact Research.
Το κόστος αυτό, σύμφωνα με τον Λέβερμαν και άλλους ειδικούς, θα πρέπει να λειτουργήσει ως υπενθύμιση ότι οι προσπάθειες για τη δραστική μείωση των εκπομπών που θερμαίνουν τον πλανήτη αποτελούν μια συνετή επένδυση και όχι οικονομικό μειονέκτημα.
«Αντιμετωπίζουμε αυτή τη στιγμή τόσες πολλές άλλες κρίσεις, από τον ενεργειακό εφοδιασμό και τους πολέμους μέχρι το εμπόριο, ώστε είναι πολύ εύκολο το κλίμα να περάσει σε δεύτερη μοίρα», δήλωσε η Σάρα Μάιερ, ειδικός στα οικονομικά του κλίματος στο ETH Zurich. Όμως, «από οικονομική άποψη, θα ήταν πραγματικά σημαντικό να περιοριστούν οι μελλοντικές ζημιές. […] Η υπ’ αριθμόν ένα στρατηγική πρόληψης είναι η μείωση των εκπομπών».
Εργαζόμενοι αντιμέτωποι με την υπερβολική ζέστη
Η επίμονη ζέστη, η οποία ενισχύεται από την κλιματική αλλαγή και ταλαιπωρεί την Ευρώπη από τα τέλη της άνοιξης, αποτελεί τον βασικό παράγοντα πίσω από τις οικονομικές ζημιές που εκδηλώνονται σε ολόκληρη την ήπειρο.
Ορισμένες από αυτές τις απώλειες δεν είναι ορατές, παρά μόνο στους ισολογισμούς. Οι υψηλές θερμοκρασίες περιορίζουν την παραγωγή: η παραγωγικότητα των εργαζομένων μειώνεται καθώς ανεβαίνει η θερμοκρασία, κατά 2% έως 3% για κάθε βαθμό πάνω από ένα συγκεκριμένο όριο, σύμφωνα με τα Ηνωμένα Έθνη. Ταυτόχρονα, το ενεργειακό κόστος των επιχειρήσεων αυξάνεται καθώς μεγαλώνει η ανάγκη για κλιματισμό.
Ο ασφαλιστικός όμιλος Allianz εκτιμά ότι αυτός ο συνδυασμός θα οδηγήσει σε σωρευτικές απώλειες έως και 7% του ΑΕΠ μεταξύ 2026 και 2030, οι οποίες θα φτάσουν τα 240 δισ. δολάρια για τη Γαλλία, τα 147 δισ. δολάρια για την Ιταλία, τα 131 δισ. δολάρια για τη Γερμανία και τα 120 δισ. δολάρια για την Ισπανία. Στη Γερμανία, οι απώλειες παραγωγικότητας ανήλθαν σε τουλάχιστον 6,3 δισ. ευρώ μόνο κατά τη διάρκεια του καύσωνα στα τέλη Ιουνίου, σύμφωνα με μια πρώτη εκτίμηση.
Τρομακτική η καταστροφή στη γεωργία
Τα διαδοχικά κύματα καύσωνα, σε συνδυασμό με την έλλειψη βροχοπτώσεων, αποξηραίνουν πλέον την Ευρώπη. Η επιδεινούμενη ξηρασία εξαπλώνεται σε ολόκληρη την ήπειρο, καταστρέφοντας σοδειές, διαταράσσοντας τη μεταφορά ζωτικής σημασίας αγαθών, περιορίζοντας τη βιομηχανική παραγωγή και μειώνοντας τον ενεργειακό εφοδιασμό.
Η πιο προφανής επίπτωση καταγράφεται στη γεωργία: η ευρωπαϊκή ένωση δημητριακών Coceral αναφέρει ότι μόνο το κύμα καύσωνα του Ιουνίου κατέστρεψε 9 εκατομμύρια τόνους καλλιεργειών σιτηρών, με αποτέλεσμα απώλειες εσόδων ύψους 2 δισ. ευρώ για τους αγρότες, σύμφωνα με μία εκτίμηση.
Όταν στερεύουν τα ποτάμια…
Την ίδια στιγμή, τα αποξηραμένα ποτάμια προκαλούν νέα οικονομικά προβλήματα. Αυτή την εβδομάδα, ο Ρήνος —μια κρίσιμη αρτηρία μεταφοράς προϊόντων όπως ο άνθρακας και τα χημικά— έπεσε στο χαμηλότερο επίπεδο από τότε που άρχισαν να τηρούνται αρχεία, το 1880.
Η κατάσταση αναγκάζει τις φορτηγίδες να μειώνουν το φορτίο τους έως και κατά 80%, ώστε να αποφεύγουν τον κίνδυνο προσάραξης, προκαλώντας προβλήματα στις εφοδιαστικές αλυσίδες και αυξάνοντας το κόστος.
Η βιομηχανία έχει προειδοποιήσει για σοβαρές διαταραχές, με τον κολοσσό της χαλυβουργίας Thyssenkrupp να αναφέρει σε τοπικά μέσα ενημέρωσης ότι αναγκάστηκε να μειώσει την παραγωγή της εξαιτίας ελλείψεων σε πρώτες ύλες που δεν μπορούσαν να μεταφερθούν.
Εάν η κατάσταση συνεχιστεί, η χαμηλή στάθμη του Ρήνου θα μπορούσε ακόμη και να εξανεμίσει την οικονομική ανάκαμψη της Γερμανίας.
«Οι επιπτώσεις θα μπορούσαν να είναι αρκετά ισχυρές ώστε να μειώσουν το ΑΕΠ κατά 0,1% έως 0,2% στο τρίτο τρίμηνο», δήλωσε στο γερμανικό δίκτυο ARD ο Στέφαν Κουτς από το Kiel Institute for the World Economy.
Ακόμη ανατολικότερα, τα ιστορικά χαμηλά επίπεδα του Δούναβη απειλούν να προκαλέσουν ενεργειακή κρίση, καθώς ο ποταμός δεν μπορεί να προσφέρει αρκετό νερό ψύξης στους πυρηνικούς σταθμούς ηλεκτροπαραγωγής.
Ο πυρηνικός σταθμός του Πακς στην Ουγγαρία, ο οποίος καλύπτει το 40% των αναγκών της χώρας σε ηλεκτρική ενέργεια, βρίσκεται στα πρόθυρα διακοπής λειτουργίας και παράγει μόλις το ένα δέκατο της συνηθισμένης του παραγωγής. Η χώρα προετοιμάζεται για ελλείψεις, ενώ οι τιμές της ηλεκτρικής ενέργειας εκτοξεύονται.
Η κυβέρνηση της Ρουμανίας κέρδισε χρόνο για τους πυρηνικούς σταθμούς της ανατινάζοντας έναν βράχο, προκειμένου να εκτρέψει νερό του Δούναβη προς τον τελευταίο αντιδραστήρα που παρέμενε σε λειτουργία. Ο άλλος αντιδραστήρας αναγκάστηκε να κλείσει την περασμένη εβδομάδα.
Τοπικές αυτοκινητοβιομηχανίες προσφέρθηκαν να διακόψουν προσωρινά την παραγωγή τους ώστε να μειωθεί η κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας.
Στη Σερβία, η παραγωγή υδροηλεκτρικής ενέργειας βρίσκεται επίσης υπό πίεση εξαιτίας της εξάτμισης και της πτώσης της στάθμης του Δούναβη, ενώ ο πρόεδρος Αλεξάνταρ Βούτσιτς προειδοποίησε ότι το μοναδικό διυλιστήριο πετρελαίου της χώρας ενδέχεται να αναγκαστεί να κλείσει λόγω των προβλημάτων στις μεταφορές.
Στη Γαλλία, εν τω μεταξύ, η Électricité de France έκλεισε τρεις πυρηνικούς αντιδραστήρες λόγω της ξηρασίας και μείωσε την παραγωγή σε άλλες εγκαταστάσεις εξαιτίας της χαμηλής στάθμης των ποταμών.
Το κόστος των πυρκαγιών
Και ύστερα υπάρχουν οι δασικές πυρκαγιές, οι οποίες γίνονται ολοένα και πιο δύσκολο να ελεγχθούν καθώς η κλιματική αλλαγή αυξάνει τις πιθανότητες δημιουργίας συνθηκών που ευνοούν την ταχεία εξάπλωση της φωτιάς.
Η Μάιερ από το ETH Zurich έχει μελετήσει τις επιπτώσεις των δασικών πυρκαγιών στη Νότια Ευρώπη, καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι η Πορτογαλία, η Ισπανία, η Ιταλία και η Ελλάδα έχαναν έως και 2,1 δισ. ευρώ ετησίως από τις πυρκαγιές μεταξύ 2011 και 2018. «Τα νεότερα στοιχεία μας δείχνουν ότι αυτή η μελέτη θα αποτελεί πλέον μια εκτίμηση στο κατώτερο άκρο», δήλωσε. Για φέτος, πρόσθεσε, «θα περίμενα το κόστος να είναι πολλές φορές μεγαλύτερο από αυτή την εκτίμηση».
Σύμφωνα με τις τελευταίες εκτιμήσεις σχεδόν 5.000.000 στρέμματα έχουν καεί τους δύο πρώτους μήνες της αντιπυρικής περιόδου πυρκαγιών, με οικονομικό κόστος 3,1 δισεκατομμυρίων ευρώ μόνο για τις πέντε χώρες της Ευρωζώνης που έχουν πληγεί περισσότερο, συμπεριλαμβανομένης της Πορτογαλίας, της Ελλάδας και της Ρουμανίας.
Βαρίδι για την ανάπτυξη
Παραδόξως, οι δαπάνες για την ανοικοδόμηση μετά από μια καταστροφή καταγράφονται στους εθνικούς λογαριασμούς ως αύξηση του ΑΕΠ. Ωστόσο, σύμφωνα με τη Μάιερ, αυτή δεν είναι η μορφή ανάπτυξης που θα ήθελαν να βλέπουν οι οικονομολόγοι. «Ουσιαστικά πρόκειται απλώς για την ανοικοδόμηση κεφαλαίου που έχει καταστραφεί», είπε.
Επιπλέον, αρκετές μελέτες έχουν δείξει ότι η υπερθέρμανση του πλανήτη λειτουργεί συνολικά ως τροχοπέδη για την οικονομική ανάπτυξη, επισήμανε ο Λέβερμαν από το Ινστιτούτο του Πότσνταμ. «Αυτές είναι απώλειες που συσσωρεύονται χρόνο με τον χρόνο, επειδή τα χρήματα που δεν κερδίζεις μία χρονιά είναι χρήματα που δεν μπορείς να επενδύσεις την επόμενη και επομένως δεν μπορούν να δημιουργήσουν περαιτέρω ανάπτυξη», είπε.
«Αυτό ακριβώς βλέπουμε αυτή τη στιγμή — όταν η στάθμη του νερού είναι χαμηλή, το εργοστάσιο τσιμέντου της Heidelberg στον Ρήνο δεν μπορεί να μεταφέρει τα προϊόντα του. Όταν η Ουγγαρία και η Γαλλία αναγκάζονται να κλείσουν πυρηνικούς σταθμούς, η οικονομική δραστηριότητα παρεμποδίζεται», πρόσθεσε. «Και εκεί βρίσκεται η πραγματικά σημαντική ζημιά».
Οι συνολικές επιπτώσεις των ακραίων φαινομένων του φετινού καλοκαιριού πιθανότατα θα χρειαστούν μήνες για να αποτιμηθούν πλήρως.
Ωστόσο, δεν πρόκειται για ένα μεμονωμένο φαινόμενο. Οι ζημιές που προκαλεί η κλιματική αλλαγή θα επιδεινώνονται όσο οι εκπομπές και οι θερμοκρασίες συνεχίζουν να αυξάνονται, προειδοποιούν οι επιστήμονες.
Υπάρχει «η αντίληψη ότι, με κάποιον τρόπο, αν επιβραδύνουμε τη δράση για το κλίμα θα ωφεληθούμε», δήλωσε ο Γουόρντ από το Grantham Institute. «Όμως όσο περισσότερο χρόνο χρειάζεται για να φτάσουμε σε μηδενικές καθαρές εκπομπές, τόσο χειρότερες θα γίνονται οι επιπτώσεις και τόσο μεγαλύτερες θα είναι οι ζημιές και οι απώλειες».
