Με αφορμή την «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν, που έχει εξελιχθεί στο απόλυτο κινηματογραφικό γεγονός του καλοκαιριού, έχει ξυπνήσει το ενδιαφέρον για πολλά ενδιαφέροντα και συνάμα μυστηριώδη στοιχεία από το έπος του Ομήρου.
Ένα από αυτά είναι και οι περίφημοι λωτοφάγοι: στο ομηρικό έπος, οι άνδρες του Οδυσσέα τρώνε κάτι τόσο ισχυρό που ξεχνούν την πατρίδα τους. Όταν τους βρήκε ο Οδυσσέας, δεν ήθελαν να φύγουν. Έτσι, έσυρε τους άνδρες κλαίγοντας πίσω στα πλοία και τους έδεσε για να μην επιστρέψουν στη γη των λωτοφάγων.
Στην ταινία, η νύμφη Καλυψώ είναι αυτή που δίνει στον Οδυσσέα να τρώει το άνθος του λωτού – και όχι το δημοφιλές πορτοκαλί φρούτο – κρατώντας τον ουσιαστικά αιχμάλωτο κοντά της για επτά χρόνια.
Ο Νόλαν είχε τη δική του ερμηνεία, αλλά το μυστήριο παραμένει: τι ακριβώς έτρωγαν οι λωτοφάγοι; Ποιο φυτό θα μπορούσε να έχει μια τόσο ισχυρή ναρκωτική δράση σε σημείο που να προκαλεί αμνησία;
Αναζητώντας τον λωτό της Οδύσσειας στη νότια Μεσόγειο
Προτού δώσει απάντηση η σύγχρονη επιστήμη σε αυτό το ερώτημα, σκοντάφτει ήδη σε ένα πρώτο πρόβλημα: η λέξη «λωτός» στην αρχαιότητα είχε πολλές σημασίες.
«Η λέξη “λωτός” στην αρχαιότητα χρησιμοποιείται για πολλά διαφορετικά δέντρα, θάμνους και μούρα», δηλώνει στους New York Times η Γκρέτα Χος, αναπληρώτρια καθηγήτρια αρχαίας ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Μακουάρι στην Αυστραλία.
Επιπλέον, ο Όμηρος δεν εξηγεί ποτέ πού ακριβώς βρίσκεται η χώρα των λωτοφάγων, έτσι ώστε να ξέρουμε την τοπική χλωρίδα.
Κάποιοι αρχαίοι ιστορικοί είχαν τις δικές τους θεωρίες: Ο Αρτεμίδωρος, υπέδειξε το Μαρόκο, όπου μια χυμώδης ρίζα φυτρώνε στην έρημο. Ο Στράβων πίστευε ότι ήταν η Τζέρμπα, ένα νησί στα ανοικτά των ακτών της Τυνησίας που φιλοξενεί ένα γλυκό μικρό μούρο.
Το τελευταίο είναι το γνωστό και σε εμάς φυτό της τζιτζιφιάς (Ziziphus lotus), πρόκειται για ένα μικρό αγκαθωτό δέντρο ή θάμνο που φύεται στη Μεσογείο και τη Βόρεια Αφρικής και παράγει στρογγυλούς κιτρινωπούς καρπούς που πράγματι έχουν ήπια ηρεμιστική επίδραση.
Το «αρχαίο σνακ» και το κρασί
Υπάρχουν και άλλες σύγχρονες ερμηνείες για το τι θα μπορούσε να είναι ο λωτός. Ο δρ. Άντριου Ντάλμπι, γλωσσολόγος, ιστορικός και συγγραφέας του βιβλίου «Food in the Ancient World From A to Z», παρομοίασε τον καρπό με «αρχαίο σνακ» και το συνέδεσε με τον κρασί.
Όμως, υπάρχουν ήδη αρκετές αναφορές στο κρασί στις σελίδες της «Οδύσσειας».
«Δεν νομίζω ότι ο Όμηρος θα είχε συμπεριλάβει μια μέθη βασισμένη στο αλκοόλ σε αυτή την ιστορία, επειδή θα ήταν κάτι πολύ συνηθισμένο», σημειώνει από τη μεριά του ο Πίτερ Στρακ, καθηγητής ανθρωπιστικών σπουδών «Vartan Gregorian» στο Πανεπιστήμιο της Πενσυλβάνια. «Όποιος κι αν ήταν ο λωτός είναι πιο εξωτικός, μεταβάλλει περισσότερο τον νου. Είναι πιο “ευφορικός”».
Μπλε λωτός ή όπιο
Αυτό που έδινε η Καλυψώ στον Οδυσσέα στην ταινία του Νόλαν μοιάζει με τον μπλε λωτό, Nymphaea caerulea (Νυμφαία η κυανή). Απεικονίσεις του λουλουδιού, που χρησιμοποιούνταν για την ανακούφιση από το άγχος και την πρόκληση ύπνου, έχουν ανακαλυφθεί σε αιγυπτιακούς τάφους που χρονολογούνται από τον 14ο αιώνα π.Χ. Υψηλότερες δόσεις είναι γνωστό ότι προκαλούν ψευδαισθήσεις και ευφορία.
Μια άλλη δυνατή υποψηφιότητα είναι της μήκωνος της υπνοφόρου, γνωστή και ως μήκων η όπιος ή παπαρούνα του οπίου.
Ο Άλαν Σάμλερ, συγγραφέας του «Intoxication in the Ancient Greek and Roman World», σημείωσε ότι το όπιο ήταν διαθέσιμο στον αρχαίο κόσμο και ότι οι συστηματικοί χρήστες το κατανάλωναν αρκετές φορές την ημέρα.
Σύμφωνα με τον Σάμλερ, το γεγονός ότι οι λωτοφάγοι το τρώνε κάθε μέρα και οι άνδρες του Οδυσσέα πρέπει να συρθούν πίσω στα πλοία υποδηλώνει έναν εθισμό. Κανένα άλλο ναρκωτικό στον αρχαίο κόσμο δεν θα είχε αυτό το αποτέλεσμα.
Μήπως απλά ο λωτός είναι δημιούργημα του Ομήρου;
Από την άλλη, υπάρχει και η άποψη ότι ο λωτός είναι, όπως και οι Σειρήνες και οι Κύκλωπες, ένα δημιούργημα της μυθικής φαντασίας.
Για τον Κιρκ Φρόιντενμπεργκ, κλασικό φιλόλογο στο Γέιλ, ο λωτός δεν έχει ανάλογο στον πραγματικό κόσμο. Αντίθετα, συνδυάζει ιδιότητες που το κάνουν να φαίνεται επικίνδυνο, δελεαστικό και αδιαμφισβήτητα μη ελληνικό.
Tελικά, όπως επισημαίνει και ο δρ. Στρακ από το Πανεπιστήμιο της Πενσυλβάνια, το ερώτημα «τι είναι τελικά ο λωτός» έχει μεγαλύτερο ενδιαφέρον από το ίδιο το φυτό.
«Το νόημα μιας κατασκευασμένης ιστορίας είναι ότι σε κάνει να θέλεις να κατανοήσεις καλύτερα τον κόσμο μας. [Ο λωτός] είναι ένας τρόπος να φανταστούμε ότι η μαγεία του μύθου μπορεί πραγματικά να αποτελεί μέρος του δικού μας κόσμου», καταλήγει χαρακτηριστικά.
